आंब्याच्या बागांमधून वाहणारे कोट्यवधी रुपये आणि रिकामं होत चाललेलं कोकण
नवी मुंबई : विशेष लेख
कोकण म्हटलं की डोळ्यांसमोर येतो तो हिरवागार निसर्ग, समुद्रकिनारे, हापूस आंब्याचा सुगंध आणि मेहनती माणसं. पण या सुंदर कोकणामागे आज एक फार मोठं सामाजिक आणि आर्थिक वास्तव दडलेलं आहे.
कोकण श्रीमंत आहे, पण कोकणातील मानसिकता आणि धोरणे गरीब आहेत – ही वस्तुस्थिती आता नाकारून चालणार नाही.
आज कोकणातील अनेक गावांमध्ये आंबा, काजू आणि मासेमारीमधून कोट्यवधी रुपयांचे उत्पन्न निर्माण होते. पण त्या उत्पन्नातील बहुतांश पैसा कोकणात न थांबता बाहेर जातो. त्याहून मोठी शोकांतिका म्हणजे कोकणातील तरुणच कोकण सोडून शहरांकडे धावत आहेत आणि त्यांच्या जागी हजारो नेपाळी तरुण कोकणातील आंबा बागा सांभाळत आहेत.
“कोकण गरीब नाही, पण कोकणातील मानसिकता आणि धोरणे बदलण्याची गरज आहे. स्थानिक उद्योग आणि तरुणांना गावात रोजगार मिळाला तरच कोकणाची खरी प्रगती होईल.”
एका छोट्या गावाची मोठी अर्थव्यवस्था
समजा एका छोट्या गावाची लोकसंख्या फक्त सहाशे आहे. पण त्या गावात हंगामात जवळपास तीनशे नेपाळी कामगार राहतात. हे सर्व तरुण आंबा बागांची काळजी घेतात – खते घालणे, फवारण्या करणे, बागा स्वच्छ ठेवणे, आंबे काढणे, पॅकिंग करणे अशी सर्व मेहनतीची कामे ते करतात.
एका नेपाळी कामगाराचा सरासरी पगार १५ हजार रुपये धरला तर –
- ३०० कामगार × ₹१५,००० = ₹४५ लाख प्रतिमहिना
- सहा महिन्यांच्या हंगामात = ₹२ कोटी ७० लाख
म्हणजे फक्त एका छोट्या गावातून जवळपास तीन कोटी रुपये थेट नेपाळमध्ये जातात.
हे केवळ एका गावाचे चित्र आहे. देवगड, राजापूर आणि रत्नागिरी या तीन तालुक्यांचा विचार केला तर परिस्थिती किती प्रचंड आहे याची कल्पना येते.
या भागात हंगामात एक लाखांहून अधिक नेपाळी कामगार येतात. ते आले नाहीत तर कोकणातील आंबा शेती अक्षरशः बंद पडेल अशी स्थिती निर्माण झाली आहे.
कोकणातील तरुण कुठे गेले?
कारण सोपं आहे – कोकणात राहणारे तरुण उरलेच नाहीत.
कोकणातील ८० ते ९० टक्के तरुण मुंबई, पुणे, ठाणे, नालासोपारा, वसई, दिवा, कळवा, बदलापूर, कर्जत अशा शहरांकडे गेले आहेत. त्यांच्यापैकी बहुसंख्य तरुण १२ ते २० हजार रुपयांच्या नोकऱ्या करतात. झोपडपट्ट्यांमध्ये किंवा छोट्या भाड्याच्या खोल्यांमध्ये संसार चालवतात.
सकाळी जीव मुठीत धरून लोकल ट्रेनचा प्रवास, रात्री उशिरा परत येणे, मुलांच्या शिक्षणासाठी संघर्ष, आई-वडिलांना गावात ठेवणे – ही आजच्या कोकणातील चाकरमान्यांची वास्तव जीवनशैली झाली आहे.
गणपती आणि शिमग्याला गावात येणं… आणि पुन्हा शहरात परतणं – इतकाच गावाशी संबंध उरला आहे.
एका बाजूला मुंबईकडे धावणारा कोकणी माणूस…
आणि दुसऱ्या बाजूला रिकामं होत चाललेलं कोकण.
श्रीमंत बागायतदार… पण मुलांना मुली नाहीत!
आज कोकणात अनेक आंबा बागायतदार आहेत ज्यांचे वार्षिक उत्पन्न ५० लाख, एक कोटी, दोन कोटीपर्यंत आहे.
पण आश्चर्य म्हणजे अशा घरातील मुलांशी लग्न करायला मुली तयार नाहीत.
कारण काय?
“गावात राहतो” – एवढाच त्यांचा दोष!
कोकणातील मुलींनाही शहरातील नोकरी करणारा मुलगा हवा असतो. मग तो १५-२० हजाराची नोकरी करत असला तरी चालतो. पण गावात राहणारा, शेती करणारा, बागायतदार मुलगा नको.
इतकी गंभीर मानसिकता तयार झाली आहे की काही श्रीमंत बागायतदारांची मुलं मुद्दाम काही वर्ष मुंबईत नोकरी करतात, लग्न करतात आणि मग पुन्हा गावाकडे परततात.
ही फक्त सामाजिक समस्या नाही… तर कोकणाच्या भवितव्याला लागलेला मोठा ग्रहण आहे.
दहा कोटींचं उत्पन्न… पण आठ कोटी बाहेर!
आता या अर्थव्यवस्थेचं वास्तव पाहूया.
एका छोट्या गावात समजा —
- दीड लाख पेटी हापूस आंबा उत्पादन
- सरासरी ₹२००० प्रति पेटी भाव
- म्हणजे जवळपास ₹१० कोटींचं आर्थिक उत्पन्न
पण या दहा कोटींचं पुढे काय होतं?
खर्चाचे वास्तव:
- नेपाळी कामगारांचे पगार → ₹२.७० कोटी
- खते, औषधे, फवारण्या → ₹३ कोटी
- पेट्या, ट्रान्सपोर्ट, दलाली, कमिशन → ₹२ कोटी
म्हणजे जवळपास ₹८ कोटी रुपये कोकणाबाहेर जातात!
कोकणात उरतात फक्त दोन-अडीच कोटी… तेही हवामान, दलाल आणि बाजारभाव यांच्या भरोशावर.
आंबा कमी आला तर नुकसान…
आंबा जास्त आला तरी दलाल भाव पाडतात…
पण खते, औषधे, मजुरी यांचा खर्च मात्र दरवर्षी निश्चित!
कोकण गरीब नाही… संधींची भूमी आहे
महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे – कोकण गरीब नाही.
कोकणात प्रचंड पैसा निर्माण होतो. अनेक गावांची अर्थव्यवस्था १५, २०, २५ कोटींच्या पुढे आहे.
फरक इतकाच की त्या पैशाभोवती उद्योग उभे राहत नाहीत.
- खते बाहेरून येतात
- औषधे बाहेरून येतात
- पेट्या बाहेरून येतात
- ट्रान्सपोर्ट बाहेरच्यांचा
- मार्केटिंग बाहेरच्यांचं
- दलाली बाहेरच्यांची
म्हणजे मेहनत कोकणातील शेतकऱ्यांची… पण नफा बाहेरच्यांचा.
शासनाची उदासीनता
आंबा-काजू बोर्डची घोषणा होऊन दहा वर्षे झाली, पण प्रत्यक्षात फारसा परिणाम दिसत नाही.
मार्केटिंग, निर्यात, प्रक्रिया उद्योग, साठवणूक, ब्रँडिंग – यासाठी ठोस धोरणे दिसत नाहीत.
माकडांच्या समस्येमुळे शेतकरी त्रस्त आहे.
१० ते २० टक्के नुकसान केवळ माकडांमुळे होतं.
पण त्यावर दीर्घकालीन उपाय नाही.
कोकणातील प्रश्नांकडे शासन, प्रशासन आणि समाज – तिन्ही स्तरांवरून गंभीरपणे पाहिले जात नाही.
आता गरज आहे लोकचळवळीची
कोकण वाचवायचं असेल तर फक्त आंबा विकून चालणार नाही.
कोकणात उद्योग निर्माण करावे लागतील.
तरुणांना गावातच रोजगार द्यावा लागेल.
शेतीला प्रतिष्ठा द्यावी लागेल.
आणि सर्वात महत्त्वाचं – मानसिकता बदलावी लागेल.
कोकणातील पैसा कोकणातच फिरायला हवा.
तेव्हाच गावं जिवंत राहतील.
आजही काही जिद्दी तरुण गावात राहून उद्योग सुरू करत आहेत. काही जण शहरातून पुन्हा गावाकडे परतत आहेत. हीच आशेची किरणं आहेत.
पण या लढ्याला मोठ्या सामाजिक चळवळीची गरज आहे.
— संकल्पना : संजय यादवराव
ग्लोबल कोकण | समृद्ध मराठी चेंबर ऑफ कॉमर्स | शिवस्वराज्य – एक लोकचळवळ
[येथे संबंधित बातमी वाचा]
https://navimumbaiheadlines.com/kokan-mango-farming-special-report/
[अधिकृत माहितीसाठी येथे क्लिक करा]
https://mahamango.org
